Matcha Theeceremonie


Een unieke beleving die je zeker een keer moet meemaken: de prachtige Japanse theeceremonie oftewel chadô of cha no yu in het Japans. Letterlijk betekent dit “de weg van de thee” of “heet water voor de thee”. Dit ritueel staat voor eenvoud en verenigt traditie met kunst. Er schuilt dan ook een prachtige geschiedenis achter dit groene drankje.
ONTSTAAN VAN DE THEECEREMONIE
Thee was in China al langer bekend om de gezondheidsvoordelen. Boeddhistische monniken namen tijdens hun pelgrimstochten thee uit China mee, waardoor het in Japan terechtkwam. In tegenstelling tot de Chinezen, die theedrinken uit ontspanning, smaak en geur, maakten Japanners hier een ware kunst van. Daarbij ging het drinken van thee gepaard met ceremonies en het leren van deze kunst kan jaren duren.
Thee is een van de oudst bekende warme dranken. Er bestaan dan ook verschillende legendes en verhalen over, net zoals de legende van Shen Nung die terug gaat naar het jaar 2737. Keizer Shen Nung kookte zijn water uit hygiënisch standpunt. Terwijl de keizer buiten rustig van zijn kopje water aan het nippen was, waaide het zo hard dat er enkele blaadjes van de struiken in zijn kopje terechtkwamen. Hij vond de smaak zelf verfrissend en volgens deze legende zouden Chinezen vanaf dit moment thee beginnen drinken zijn.
De precieze geschiedenis van thee zal echter wel altijd een mysterie blijven. Toch zijn er een aantal zaken zeker. Bekend is dat thee na de ontdekking alleen als medicijn en versterkend middel gedronken werd. De theeblaadjes werden gestoomd en daarna fijngewreven waarna de stukjes gekookt werden en het aftreksel gedronken werd. Vanaf de 13e eeuw werd Matcha geïntroduceerd in Japan en sindsdien wordt dit gedronken tijdens de speciale ceremonies.
Er zijn heel wat bekende theemeesters geweest in de geschiedenis. De boeddhistische monnik Jukô (1422-1502) was de eerste die een aantal regels voor de theeceremonie opstelde maar het was Sen no Rikyu (1522-1591) die de regels en de ceremonie tot een ware kunst verhief. Andere bekende theemeesters waren Murata Mokichi Shukô (1423-1502) en Takeno Jôô (1502-1555). Zij hebben bijgedragen aan de wijze waarop de theeceremonie nog heden ten dagen wordt uitgevoerd.

EEN UNIEKE EN VERLICHTENDE BELEVING
Een dergelijk theehuisje (chashitsu) ligt dan ver in een tuin, zodat de gast direct bij het betreden van de tuin, op weg naar het theehuisje, direct in een andere wereld terecht komt. Na het reinigen van de handen en het gezicht met water betreedt men samen met de andere genodigden het theehuisje. Door een lage opening zodat men gebukt (en vroeger ook zonder wapens) en meestal op de knieën het huisje moet binnengaan. Deze wijze van binnengaan bevorderde het gevoel van nederigheid.
Eerst wordt er een eenvoudig maal bereid en pas daarna volgt de theeceremonie. Hierbij gebeurt alles volgens strikte rituelen en voorgeschreven handelingen. Het is een manier om een bepaalde geestelijke gemoedstoestand (wabi) te bereiken.
De theeceremonie wordt in het Japans wel met verschillende begrippen aangeduid, zoals met chadô of sadô, dat 'de weg van de thee' betekent, maar ook bijv. met 'cha no yu'. Letterlijk vertaald staat hier 'heet water voor de thee'.

HANDELINGEN TIJDENS DE CEREMONIE
Het thee maken op zich is geen ingewikkeld proces en wordt uiteraard uitgevoerd door de gastheer/gastvrouw. Het is meer het ritueel er omheen plus de exact vastgelegde gebaren die gracieus en op voorgeschreven wijze uitgevoerd dienen te worden, die het tot een ceremonie maken. In het Japans heet thee: 'cha'. Met spreekt echter van 'o-cha', hetgeen 'eerbiedwaardige thee' betekent. Met 'ocha' wordt expliciet de Japanse groene thee bedoeld, de groene thee die we hier ook kennen. De buitenlandse (zwarte) thee, zoals de Engelse, wordt 'kôcha' genoemd. Voor de theeceremonie gebruikt men echter, zoals boven al genoemd, fijne groene poederthee, die weer 'matcha' wordt genoemd, maar ook 'kocha' (zonder accent circonflexe). Voor de theeceremonie gebruikt men allerlei speciale gereedschappen.
Voor een 'echte' theeceremonie wordt men alleen of met slechts een paar mensen door de gastheer uitgenodigd. Dit gebeurt dan in een theehuis of in ieder geval in een traditioneel Japans vertrek met tatamimatten op de vloer. Met zit op Japanse wijze, dus op de knieën, op de vloer. De ceremonie ademt een sfeer van rust, sereniteit en traditie waarbij een gepaste conversatie wordt gevoerd. De gastheer is over het algemeen een liefhebber van de theeceremonie en met een beetje geluk is hij in het bezit van een zeer oud en traditioneel serviesstuk, zoals een theekom of ketel. Het is dan gepast om enige lovende opmerkingen hierover te maken, richting gastheer. Deze originele, oude serviesstukken zien er overigens vaak niet perfect uit (bijv. net niet helemaal symmetrisch), maar het is juist die niet-perfectie die men als perfect beschouwt.
Tijdens de ceremonie wordt ter plekke het water gekookt in een ketel, ('kama') op een oventje, de ('furo'). De watervoorraad wordt bewaard in een 'mizusashi'. Dit water wordt niet alleen gebruikt om de thee te zetten maar ook om de theekommen, 'chawan', schoon te spoelen. Met de 'chashaku', een lange dunne lepel van bamboe, wordt de groene poeder in een 'chawan' (de theekom) geschept. Vervolgens wordt met een grotere bamboelepel (de 'hishaku') heet water uit de ketel in de theekom op de groene poeder gegoten. De 'chasen' (een bamboekwast) wordt gebruikt om te roeren tot een schuimige groene substantie is ontstaan. De gastheer zet de bereide kom met thee voor de gast neer en maakt daarna een buiging (nog steeds, net als alle andere aanwezigen, op zijn knieën). De gast dient, eveneens na het maken van een buiging, de kom te pakken en op de palm van zijn linkerhand te plaatsen. Met de rechterhand wordt de kom met 3 kleine draaiingen, met de klok mee, gedraaid en kan er, met gepaste eerbied, gedronken worden. Na het drinken wordt het deel van de kom waar men gedronken heeft met de rechterhand schoongeveegd en de kom wordt, na weer 3 kleine draaiingen, nu tegen de klok in, op de grond neergezet.

GA IN DE LEER BIJ EEN ECHTE THEEMEESTER
In de loop van de tijd hebben zich verschillende theescholen ontwikkeld. De bekendste twee zijn de Urasenke theeschool en de Omotesenke theeschool (eigenlijk betekent 'senke' al theeschool). In Nederland (Amstelveen) is een afdeling van de Urasenke theeschool. Urasenke theemeester Herman Somsen geeft regelmatig demonstraties theeceremonie, o.a. in het Rijksmuseum voor Volkenkunde in Leiden. Maar ook andere organisaties verzorgen demonstraties theeceremonie, zoals TAO en het Japans Cultureel Centrum in Amsterdam.