Matcha Theeceremonie


Matcha-theeceremonie

Een unieke beleving die je zeker een keer moet meemaken: de prachtige Japanse theeceremonie, oftewel chadô of cha no yu in het Japans. Letterlijk betekent dit ‘de weg van de thee’ of ‘heet water voor de thee’. Dit ritueel staat voor eenvoud en verenigt traditie met kunst. Er schuilt dan ook een prachtige geschiedenis achter dit groene drankje.

 

Het ontstaan van de theeceremonie

Thee staat in China al eeuwenlang bekend om zijn gezondheidsvoordelen. Tijdens hun pelgrimstochten namen boeddhistische monniken thee mee uit China, waardoor het Japan terechtkwam. Waar de Chinezen vooral thee drinken voor hun ontspanning en voor de smaak en geur, verhieven de Japanners theedrinken tot een ware kunst die gepaard ging met ceremonies. Het leren van deze kunst kan jaren duren.

Thee is een van de oudstbekende warme dranken. Er bestaan diverse legendes en verhalen over thee. Een ervan is de legende van Shen Nung, die teruggaat naar het jaar 2737 voor Christus. Vanwege de hygiëne kookte keizer Shen Nung zijn water. Terwijl de keizer buiten rustig van zijn kopje gekookt water nipte, dwarrelden er enkele blaadjes van een theestruik in. Hij vond de smaak heerlijk verfrissend. Volgens deze legende begonnen de Chinezen vanaf dit moment met het drinken van thee.

De echte oorsprong van thee zal wel altijd een mysterie blijven. Wat we wél zeker weten, is dat thee na zijn ontdekking alleen werd gedronken als medicijn en als versterkend middel. Men stoomde hiervoor de theeblaadjes, wreef ze fijn, kookte de stukjes blad en dronk daarvan het aftreksel. Pas in de dertiende eeuw werd Matcha in Japan geïntroduceerd. Sindsdien drinken de Japanners deze thee tijdens hun speciale ceremonies.

Er zijn in de geschiedenis heel wat bekende theemeesters geweest. De boeddhistische monnik Jukô (1422-1502) stelde als eerste regels op voor de theeceremonie. Maar het was Sen no Rikyu (1522-1591) die de ceremonie tot ware kunst verhief. Andere bekende theemeesters waren Murata Mokichi Shukô (1423-1502) en Takeno Jôô (1502-1555). Zij hebben bijgedragen aan de manier waarop de theeceremonie vandaag de dag wordt uitgevoerd.

 

De Japanse theeceremonie: een unieke beleving

Volgens de traditie vindt een Japanse theeceremonie plaats in een sober en strak ingericht theehuisje (chashitsu). Dit huisje ligt ver in de theetuin van de gastheer, waardoor de gast tijdens zijn wandeling naar het huisje al direct in een andere wereld terechtkomt. Na het met water reinigen van de handen en het gezicht betreden de gastheer en zijn genodigden het theehuisje. Dit doen zij via een lage opening, waardoor zijn gebukt – en in vroeger tijden ook zonder wapens – en meestal zelfs op de knieën het huisje binnengaan. Deze binnenkomst gaf de gasten een gevoel van nederigheid. In het theehuisje wordt eerst een eenvoudige maaltijd bereid. Pas daarna volgt de theeceremonie. Alles gebeurt hierbij volgens strikte rituelen en voorgeschreven handelingen, met als doel om een bepaalde geestelijke gemoedstoestand (wabi) te bereiken.

 

De handelingen tijdens de theeceremonie

Thee maken is op zich geen ingewikkeld proces. Het is vooral het ritueel eromheen, inclusief gebaren die gracieus en precies op de voorgeschreven manier uitgevoerd moeten worden, wat het tot een ceremonie maakt. In het Japans heet thee 'cha'. Men spreekt echter van 'o-cha', oftewel 'eerbiedwaardige thee'. Met 'ocha' wordt expliciet de Japanse groene thee bedoeld, de groene thee die we hier ook kennen. De buitenlandse (zwarte) thee, zoals de Engelse, noemt men 'kôcha'. Voor de theeceremonie wordt echter fijne groenepoederthee gebruikt, die 'matcha', maar ook wel 'kocha' (zonder accent circonflexe) wordt genoemd.

De gastheer of gastvrouw voert uiteraard de theeceremonie uit. Bij een 'echte' theeceremonie word je door de gastheer alleen of met slechts een paar mensen uitgenodigd. De theeceremonie vindt dan plaats in een theehuis, of in ieder geval in een traditioneel Japans vertrek met tatamimatten op de vloer. Hierbij zit je op de Japanse manier, dus op je knieën, op de vloer. De ceremonie ademt een sfeer van rust, sereniteit en traditie. Er wordt een gepaste conversatie bij gevoerd. De gastheer is over het algemeen een liefhebber van de theeceremonie. Met een beetje geluk is hij de trotse eigenaar van een zeer oud en traditioneel serviesstuk, zoals een theekom of theeketel. Het is dan gepast om hierover enkele lovende opmerkingen te maken. Vaak zien deze originele, oude serviesstukken er niet perfect uit – ze zijn bijvoorbeeld niet helemaal symmetrisch – maar het is juist de niet-perfectie die men als perfect beschouwt.

Tijdens de ceremonie kookt de gastheer het water in een ketel (kama) die op een oventje (furo) staat. De watervoorraad bewaart hij in een kan of kruik (mizusashi). Hij gebruikt het water niet alleen om de thee te zetten, maar ook om de theekommen (chawan) schoon te spoelen. Met een lange, dunne lepel van bamboe (chashaku) schept de gastheer de groene poeder in een chawan. Met een grotere bamboelepel (de hishaku) giet hij vervolgens heet water vanuit de ketel op de groene poeder in de chawan. Daarna roert hij de thee met een bamboekwast (chasen), tot er een schuimige groene substantie ontstaat. De gastheer zet de bereide kom met thee voor de gast neer en maakt daarna een buiging (gastheer en gasten zitten nog steeds op hun knieën). Ook de gast maakt nu een buiging, waarna hij de kom thee pakt en deze op de palm van zijn linkerhand plaatst. Met zijn rechterhand draait hij de kom nu met drie kleine draaiingen, met de klok mee, waarna hij met gepaste eerbied zijn thee kan drinken. Na het drinken veegt de gast het deel van de kom waar hij heeft gedronken met de rechterhand schoon. Hij draait de kom opnieuw met drie kleine draaiingen, nu tegen de klok in, en zet de lege kom op de grond neer.

Ga in de leer bij een echte theemeester

In de loop der tijd hebben zich diverse theescholen ontwikkeld. De twee bekendste zijn de Urasenke-theeschool en de Omotesenke-theeschool (eigenlijk betekent 'senke' al theeschool). In Amstelveen bevindt zich een afdeling van de Urasenke-theeschool. Urasenke-theemeester Herman Somsen geeft regelmatig demonstraties van theeceremonieën, onder andere in Museum Volkenkunde in Leiden. Ook andere organisaties verzorgen demonstraties van de theeceremonie, zoals TAO en het Japans Cultureel Centrum in Amsterdam.